اخبار ایران و جهانفرهنگ عمومیفرهنگ و اندیشه

تفسیر سخن رهبری در نوسازی انقلابی عرصه فرهنگ چیست؟ – وب‌اینجاست

زمان مطالعه: 9 دقیقه



خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و اندیشه: مسئله فرهنگ عمومی و اعتلای صنایع فرهنگی کشور پیوسته یکی از دغدغه‌های اساسی رهبر معظم انقلاب بوده می‌باشد. بجز سخنرانی‌های تخصصی رهبری در حوزه فرهنگ، در باقی سخنرانی‌های ایشان نیز معمولاً گریزی به مسائل فرهنگی زده شده می‌باشد. معمولاً در جلسات رهبری با مدیران کشور نیز مسائل فرهنگی مطرح می‌شوند. رهبری در ملاقات روز ششم شهریور (۱۴۰۰) خود با هیأت دولت جدید نیز نکات بسیار مهمی را در زمینه فرهنگی مطرح کردند و تعدادی از ضرورت‌های ایجابی را به عنوان نقشه راه فرهنگی دولت جدید برشمردند. دقت در این بیانات نشان می‌دهد که وضعیت پیشین فرهنگی مطلوب رهبری نبوده است و ایشان به آن نقد دارند.

رهبری در قسمتی از سخنان خود در این ملاقات فرمودند: «در مسئله فرهنگ و رسانه، به گمان بنده، ساختار فرهنگی کشور نیاز به یک نوسازی انقلابی دارد. ما مشکل داریم در ساختار فرهنگی کشور؛ و یک حرکت انقلابی لازم می‌باشد. البتّه «حرکت انقلابی» یعنی خردمندانه و عاقلانه. معنای «انقلابی بودن» بی‌هوا حرکت کردن و بی‌حساب حرکت کردن نیست. [حرکت] انقلابی باید باشد، بنیانی باید حرکت بشود، در عین حال برخاسته از اندیشه و حکمت باشد. فرهنگ واقعاً زیربنا است؛ خیلی از این خطاهایی که ما در بخش‌های مختلف انجام می‌دهیم، ناشی از فرهنگ حاکم بر ذهن ما می‌باشد. چنانچه ما اسراف داریم، چنانچه ما تقلید کورکورانه داریم، چنانچه ما سبک زندگی غلط داریم، اینها ناشی از مشکلات فرهنگی است؛ فرهنگِ حاکم بر ذهن‌هاست که در عمل، این مشکلات را به وجود می‌آورد. زندگی‌های تقلیدی، زندگی‌های تجمّلاتی و اشرافیگری، غالباً منشأ و ریشه فرهنگی دارد. در حقیقت نرم‌افزار این حوادث، فرهنگ کشور و فرهنگ حاکم غلط و انحرافی‌ای است که بر بعضی ذهن‌ها مسلّط می‌باشد.»

[table id=2 /]

ایشان ضمنا به ضرورت تحول در صنایع فرهنگی نیز بدین شرح اشاره کردند: «ابزارهای فرهنگی از [قبیل] سینما و هنر و رسانه‌های صوتی و تصویری و امثال اینها را بایستی شکوفا کنید؛ مطبوعات و کتاب و امثال اینها ابزارهای فرهنگی می‌باشند، باید به معنای واقعی کلمه اینها شکوفا بشوند. خب امروز بحمداللّه یک لشکر عظیمی از جوان‌های علاقه‌مند به مسائل فرهنگی مشغول کارند، وجود دارند و تلاش می‌کنند و کار می‌کنند.»

اما اهمیت ماجرا در این است که رهبری از «نوسازی انقلابی» در ساختار فرهنگی سخن به میان آوردند. نقد به وضعیت گذشته در همین کلمه «انقلاب» نهفته می‌باشد. کلمه انقلاب در لغت به مفهوم دگرگونی و تغییر اساسی می‌باشد. فیلسوفان و اهالی اندیشه بر این باورند که در مقوله انقلاب ذات و ماهیت یک شیء، تغییر بنیادین می‌کند. در حقیقت فلاسفه تغییر اساسی در محتوا با حفظ فرم را «استحاله» و تغییر ذاتی در فرم و محتوا را «انقلاب» می‌نامند. سوال اینجاست که این تعبیر رهبر معظم انقلاب که باید نصب العین حرکت‌های فرهنگی دولت جدید باشد، چه معنایی دارد و چگونه باید آن را تفسیر کرد؟

«نوسازی انقلابی» با مفهوم شکوفایی همراه شده است

مصطفی غفاری، استاد جامعه‌شناسی سیاسی در تببین مفهوم «نوسازی انقلابی» به مهر گفت: نخست اینکه رهبری در بیان مفهوم «نوسازی انقلابی» صحبت خود را با یکسری از واژگان همراه کردند. ایشان انقلابی را مفهومی بنیادین می‌دانند و نه سطحی. یعنی نوسازی این نیست که صرفاً چند نفر از کارگزاران عرصه فرهنگ تغییر پیدا کنند. نکته دیگر این است که ایشان می‌گویند این نوسازی باید حکمت آمیز و خردمندانه باشد. چنانچه به ادامه سخنان دقت کنیم، ایشان می‌فرمایند که ما باید به شکوفایی در عرصه فرهنگ کمک کنیم. البته با حرکت‌های غلط هم مقابله خواهیم کرد، اما تکیه‌گاه اساسی بحث شکوفایی می‌باشد. این معنا جهت‌ها را به ما نشان می‌دهد و پاسخ سوال شما در آن مستتر می‌باشد. ازاین رو برخورد سطحی در زمینه تغییرات فرهنگی پاسخ مطالبه رهبری نخواهد بود.

وی افزود: از آن طرف برخوردهای غیرحکیمانه هم جواب نخواهد داد. ببینید برخورد سطحی زیربنایی، انقلابی و بنیادی نیست و تغییرات اساسی ایجاد نمی‌کند و حرکت‌های غیرحکمت آمیز هم اساساً خلاف جهت‌گیری انقلاب می‌باشد. ما می‌خواهیم کاری کنیم که عرصه فرهنگ عرصه شکوفایی مردم، مجموعه‌های خودجوش و… باشد. به نحوی ما می‌توانیم پاسخ این سوالات را در همان بافت سخنان رهبری بگیریم.

غفاری ادامه داد: دو وجه دیگر هم در سخنان رهبری مطرح می‌باشد. وقتی ایشان درمورد تغییر ساختاری انقلابی در عرصه فرهنگ و رسانه – این دو عرصه را در کنار هم فرمودند – صحبت می‌کنند، نشان دهنده آن است که در فضای کنونی باید مسئله شناسی و آسیب شناسی کرد. چنانچه آسیب نبود که ایشان از ضرورت تغییر سخن به میان نمی‌آوردند. باید ببینیم چه اشکالاتی داریم؟ یکی از اشکالات در تعدادی از ساختارهای فرهنگی و رسانه‌ایی ممی‌باشد. اینجا می‌توان ساختار را هم معنا و بحث کرد که منظور ایشان از ساختار چیست؟ قدر مسلم این است که تعدادی از نهادهای فرهنگی و رسانه‌ای ما دیگر کارآمد نیستند و نیاز به تغییر و تحول ساختاری و به قول ایشان بنیادی دارند. شما می‌توانید معنای این تحول را به خبرگزاری‌ها و صدا و سیما هم برگردانید.

رهبری انقلاب را مفهومی بنیادین می‌دانند و نه سطحی. یعنی نوسازی این نیست که صرفاً چند نفر از کارگزاران عرصه فرهنگ تغییر پیدا کنند این جامعه‌شناس ضمنا با اشاره به اینکه نباید سخن رهبری را به تغییر چند مدیر تقلیل داد گفت: باید عمق تغییری را که ایشان می‌خواهند، فهم کنیم. نهادها و روالها جزئی از ساختار حساب می‌شوند. ساختار می‌تواند معانی متفاوتی هم داشته باشد. در حقیقت در دعوایی که پیوسته در جامعه‌شناسی بین ساختار و کارگزار وجود داشته، کارگزاران هم می‌توانند حاوی این مجموعه باشند. وقتی ساختار را عوض می‌کنید باید کارگزاران متناسب با آن را هم سوار کار کنید. اما حواسمان باشد که نباید به تغییر و جابه‌جایی یکی دو نفر از مدیران بسنده کرد.

تغییر کارگزاران باید بنا به یک نقشه کلی باشد

غفاری در بخش دیگری از سخنان خود به ضرورت تحول در ساختارها اشاره کرد: تغییر کارگزاران عرصه فرهنگ و رسانه وقتی خوب است که مبتنی بر یک نقشه کلی تحول ساختارها باشد. یعنی چون ساختارها متحول شدند باید کارگزاران این عرصه هم عوض شوند. برای این کار به یک تحلیل هوشمند برای این جریان نیاز داریم. کارگزاران هم چنانچه می‌خواهند تغییر کنند، باز تغییر جهت‌شان روشن می‌باشد. رهبری در همین سخنرانی می‌فرمایند که در مدیریت‌های میانی می‌توان از جوانان استفاده کرد و مسئولان باید این کار را انجام دهند. بدون قید هم این جمله را درمورد مدیریت‌های میانی گفته‌اند.

وی اضافه کرد: در همین مسئله جوانگرایی ایشان در بیانیه گام دوم توضیح داده‌اند که کدام جوان‌ها مدنظرشان می‌باشد. یعنی منظور آن جوانی که شایستگی ندارد و سهم‌خواهی می‌کند یا به دلیل وابستگی‌اش به فلان گروه سیاسی دارد بالا می‌آید، نیست. ایشان در بیانیه گام دوم فرموده‌اند جوانی که دانا و کارآزموده است و اهلیت تحویل گرفتن مسئولیت را دارد، باید روی کار بیاید. به همین دلیل نباید نشانی غلط داد. اینکه فلان کارگزار عوض شد و فلان جوان آمد، لزوماً نشانی خوبی نیست برای اتفاق افتادن تغییری که رهبری می‌گویند.

غفاری ضمنا با اشاره به این نکته که جهت تغییرات هم مهم است، گفت: یک مسئله عمق تغییرات است و دیگری جهت تغییرات. چنانچه جهت تغییرات در راستای آن شکوفایی که ایشان می‌گوید نباشد، برای ما تغییر بنیادی حاصل نمی‌شود. حتی ممکن است برخورد فرهنگی هم داشته باشیم و این طبیعی می‌باشد. فرهنگ لیبرال هم با مخالف خودش برخورد می‌کند، اما تاکید ایشان به روش فرهنگی می‌باشد. یعنی کار فرهنگی چه ایجابی چه سلبی باید به روش فرهنگی صورت گیرد. کار فرهنگی غلط جوابش کار فرهنگی درست می‌باشد. این منطق را باید درک کرد. ازاین رو جهت تغییرات معنای شکوفایی می‌دهد و عمق تغییرات هم باید ساختاری و بنیادی باشد. چنانچه هم به تغییر کارگزاران می‌رسد نباید نشانی غلط داد و صرف جوانگرایی و صرف تغییر دو مدیر به معنای تغییر انقلابی نیست.

با چه مکانیزمی می‌توان شکوفایی فرهنگی را رقم زد؟

بخش دیگری از سخنان غفاری به مکانیزم تغییرات بنیادی اختصاص داشت. وی در این باره گفت: انقلاب اسلامی به یک معنا انقلابی سیاسی بود و نظام سیاسی را تغییر داد. در یک لایه دیگر انقلاب اسلامی یک تغییر اجتماعی بزرگ بود. یعنی یک جامعه با اعتماد به نفس حاوی جهت‌گیری دینی در خودش این احساس قدرت را کرد که می‌خواهد تغییر کند. ازاین رو در عرصه سیاست صحنه خاصی را رقم زد و در عرصه اقتصاد هم در سال‌های اخیر تلاش‌هایی کرده تا اقتصاد مقاومتی را رقم بزند و وضع اقتصادی خودش را دگرگون کند.

وی افزود: وقتی ما از تغییر در عرصه فرهنگ صحبت می‌کنیم باید حواسمان باشد که درست است که حاکمیت و دولت به مفهوم گسترده در این امر دخیلند و مسئولیت و تأثیر دارند اما کار فرهنگی همانگونه که آقا گفتند باید تغییرات در عرصه‌ای باشد که بر مبنای آن اجازه شکوفایی به جامعه داده شود. ما که نمی‌خواهیم عرصه فرهنگ را دولتی کنیم. معنا و مفهوم شکوفایی انقلابی یا کار انقلابی در عرصه فرهنگ این است که شما دوباره به جامعه‌تان اعتماد کنید و به جامعه اجازه عاملیت دهید تا خود رشد کند و شکوفا شود.

قدر مسلم این است که تعدادی از نهادهای فرهنگی و رسانه‌ای ما دیگر کارآمد نیستند و نیاز به تغییر و تحول ساختاری و به قول رهبری بنیادی دارند. شما می‌توانید معنای این تحول را به خبرگزاری‌ها و صدا و سیما هم برگردانید غفاری ادامه داد: یکی از مشکلات ما در عرصه فرهنگ این است که گاهی نمی‌گذاریم جامعه حرفش را بزند. از این جهت مفهوم خودشکوفایی، معنای یک نوع آزادسازی هم می‌دهد. در این زمینه قرار نیست حکومت شکوفا شود، باید اجازه داد که جامعه شکوفا شود. به این معنا کار فرهنگی، در حیطه حکومت نیست. کاری است که از بطن و خودآگاهی جامعه و از عاملیت اجتماعی می‌جوشد. باید اجازه داد که جامعه داشته‌ها و ادراکات و ضمنا مسئله‌ها و راه حل‌های خود را به زبان فرهنگ و هنر به نمایش بگذارد. این هم مراقبت می‌خواهد. باید بدانیم که تغییر انقلابی در عرصه فرهنگ و رسانه به تعبیر رهبری، تغییر حکومت نیست، تغییر برای باز کردن راه‌ها برای شکوفایی جامعه می‌باشد. همانگونه که در انقلاب اسلامی اتفاق افتاد و ما سال‌هاست که داریم شکوفایی این تغییر ساختار سیاسی بر اثر انقلاب اسلامی را می‌بینیم. یکی از اشکالات ما این است که جامعه از ما مطالبه می‌کند که شما گذاشتید در عرصه سیاست من صحنه را عوض کنم اما چرا در عرصه فرهنگ و هنر و رسانه این اجازه را نمی‌دهید؟

رهبری دستور کار فرهنگی دولت جدید را تعیین کردند

فرشاد مهدی پور کارشناس عرصه فرهنگ و رسانه هم درمورد تعبیر «نوسازی انقلابی» به مهر گفت: ما باید به شأن نزول این بحث‌ها دقت کنیم. این بیانات در ملاقات با هیأت دولت مطرح شده می‌باشد. چنانچه به حدود هشت سال قبل بازگردید و یا اینکه دیگر برش‌های جملات مهم رهبری در حوزه فرهنگ را ببینید، متوجه خواهید شد که این سخنان نوعاً با تغییر و تحول دولت‌ها هم‌خوان می‌باشد.

وی افزود: موضوع فرهنگ پیوسته مورد توجه رهبری بوده می‌باشد. در سال ۹۲ – ۹۳ آقا وارد این موضوع شدند که سازمان‌ها و ساختارهای فرهنگی ما دچار اخلالند و توانایی حل و فصل مسائل حوزه فرهنگ را ندارند و از جوان‌های خودجوش و نیروهای انقلابی خواستند که وارد این حوزه شوند. این سخنان نیز در مقطع آغاز به کار یک دولت دیگر بیان شد. اکنون ما در آستانه شکل‌گیری دولت جدید هستیم و اولویت نخست این دولت اقتصاد و بعد از آن فرهنگ می‌باشد.

مهدی پور ادامه داد: دولت جدید دارد سامانه‌های سیاستی و اجرایی و برنامه‌ریزی خود را سرکار می‌آورد. بجز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و شورای عالی انقلاب فرهنگی که مستقیماً وظیفه امور فرهنگی را برعهده دارند، سایر دستگاه‌ها از جمله معاونت‌های فرهنگی وزارتخانه‌های مختلف نیز تغییر خواهند کرد، ازاین رو بخش مهمی از حوزه فرهنگ با تعییر روبرو می‌گردد. می‌شود از این حیث این سخنان رهبری را تحلیل کرد که ایشان به دنبال این می‌باشند که دستور کار فرهنگی دولت جدید را هم روشن و تبیین کنند، همانگونه که دستور کار حوزه‌های اقتصاد، سیاست و سیاست خارجی را تعیین کرده‌اند.

معنا و مفهوم شکوفایی انقلابی یا کار انقلابی در عرصه فرهنگ این است که شما دوباره به جامعه‌تان اعتماد کنید و به جامعه اجازه عاملیت دهید تا خود رشد کند و شکوفا شود این نظریه پرداز حوزه فرهنگ ضمنا درمورد معنای انقلاب در مفهوم «نوسازی انقلابی» نیز اشاره کرد: چنانچه رهبری از نوسازی به معنای نوسازی استفاده کرده بودند، به این معنا که ما یکسری از ساختارها را داریم که باید آنها را نو کنیم، لزوماً نمی‌توان از آن معنای انقلاب را برداشت کرد، اما وقتی از نوسازی صحبت می‌کنند بدین معناست که یک پیکره و یک شاکله بهم ریخته و فروپاشیده و از هم گسیخته‌ای وجود دارد که باید دوباره ساخته شود. این کلام در نهاد خودش معنای انقلابی بودن را می‌دهد.

مهدی‌پور درمورد معنای نوسازی نیز گفت: مفهوم نوسازی در چهار دهه گذشته ایران بخاص بعد از پایان جنگ ظهور و بروز پیدا کرد. آن دوران ما خسارت‌های جنگ را داشتیم و دولتی به عنوان نوسازی مناطق جنگی تشکیل شد که بعدها نام دولت سازندگی را به خود گرفت. شما وقتی لفظ نوسازی را به کار می‌برید در درون خودش مفهوم یک تحول بزرگ را دارد، اما ملاحظه‌اش این است که حتماً باید انقلابی باشد. این انقلابی بودن به معنای رفتار غیرعقلایی نیست و حتماً باید آن را عاقلانه تعبیر کرد. پس نتیجه می‌گیریم که مسیر جدید فرهنگ را باید با لحاظ کردن این نکات، شناخت.

نیازمند یک انقلاب در فهم‌مان از فرهنگ هستیم

میثم مهدیار جامعه شناس نیز در توضیح مفهوم «نوسازی انقلابی» در کلام رهبری به مهر گفت: ما نیازمند به نوسازی انقلابی به معنای واقعی‌اش در عرصه هستیم. یکی از مشکلات فهم ما از فرهنگ می‌باشد. این فهم تاکنون نزدیک به مفهوم تبلیغات، آموزش و پروپاگاندا بوده است و این باعث شده تا قلمرو فرهنگ را از بقیه قلمروهای اجتماعی مانند عمران، سیاست و اقتصاد جدا کنیم. ازاین رو نیازمند انقلاب در فهم‌مان از فرهنگ هستیم.

وی افزود: وقتی نقل است که فرهنگ به مثابه هواست، یعنی اینکه همه جا فرهنگی و در قلمرو فرهنگ است و نباید فرهنگ را جدا کرد. فرهنگ با منبر رفتن، تبلیغات و پروپاگاندا حل نمی‌شود. نباید اینگونه باشد که ما در حوزه شهرسازی یک مسیری را طی کنیم و بعد بخواهیم با ایجاد معاونت فرهنگی به حل مشکلات‌مان بپردازیم. خود فعالیت‌های عمرانی و اقتصادی و سیاسی تبعات فرهنگی و اجتماعی دارند. تفکیکی که مثلاً بین معاونت‌های عمرانی و سیاسی با معاونت فرهنگی می‌شود، ناظر به همین جداسازی فرهنگ از بقیه حوزه‌هاست و همین باعث آسیب شده می‌باشد. ازاین رو بخش مهمی از آسیب‌های فرهنگی و اجتماعی ما ناشی از تصمیمات در حوزه‌های توسعه، عمران، سیاست و… می‌باشد.

مهدیار ادامه داد: به زعم من نیازمند یک انقلاب در مفهوم و تلقی‌مان از فرهنگ هستیم تا بتوانیم فرهنگ را به صورت بعد اساسی اجتماع ببینیم. با آموزش، فیلمسازی، تشکیل حلقه‌های صالحین و… مشکلات فرهنگی حل نمی‌شوند. این سال‌ها باب شده که وقتی می‌گویند انقلابی منظورشان انحصاری عمل کردن می‌باشد. یعنی کسانی بر سر کار بیایند که اسم انقلابی دارند یا مثلاً علاقه‌مند به انقلاب اسلامی و می‌باشند. معنای انقلابی عمل کردن این شده که عاملیت فرهنگ را این دست از اشخاص به‌عهده گیرند. وقتی انقلابی در فهم‌مان ایجاد شود همه این مشکلات حل خواهند شد.

مشاهده بیشتر

نوشته های مشا‌به

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نمی‌گردد.

دکمه بازگشت به بالا